آکادمی رابعی اخبار ، مقالات ،آثار و برنامه های مهندس حمید رابعی
نوشته های مشابه
چکیده
تابلوی «بسم الله الرحمن الرحیم» اثر حمید رابعی، فراتر از یک اثر خوشنویسی معاصر، تلاشی برای بازآفرینی ساختار مفهومی حدیث ثقلین در قالب هندسه حروف و نقطههاست. در این اثر، نقطههای برخی حروف نه بهصورت تصادفی، بلکه بر اساس نظامی روایی و معنایی با نامهای علی، فاطمه، حسن و حسین علیهمالسلام جایگزین شدهاند. همزمان، نگارشی خاص از نام جلاله «الله» در مرکز اثر قرار گرفته که بنا بر نظریه هنرمند، منشأ تمامی حروف الفبا و در نتیجه متن کامل قرآن و ترجمههای آن است. این مقاله تلاش میکند ساختار درونی این اثر را نه صرفاً بهعنوان خوشنویسی، بلکه بهعنوان یک نظام تصویری ـ مفهومی مبتنی بر حدیث ثقلین تحلیل کند.
مقدمه
خوشنویسی اسلامی در طول تاریخ، همواره میان زیبایی بصری و معناشناسی قرآنی در نوسان بوده است. با این حال، در آثار معاصر، برخی هنرمندان تلاش کردهاند این رابطه را از سطح تزئینی به سطح مفهومی و ساختاری ارتقا دهند.
تابلوی حمید رابعی از جمله آثاری است که در آن، نوشتار نه تنها حامل معنا، بلکه خودِ ساختار معناست. در این اثر، هر جزء از عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» واجد نقشی دوگانه است: هم عنصر بصری و هم حامل یک دلالت اعتقادی.
ساختار کلی اثر
تابلو بر پایه خط ثلث و یکپارچه «بسم الله الرحمن الرحیم» شکل گرفته است. امتداد حروف، اثر را به یک ساختار واحد تبدیل کرده که در آن، کلمه جلاله الله از یک سو و نقاط بهعنوان عناصر کلیدی معنا عمل میکنند.
اما نقطهها در این اثر، برخلاف سنت خوشنویسی، صرفاً واحدهای هندسی نیستند؛ بلکه هر نقطه به یک شخصیت مقدس در منظومه اهل بیت تبدیل شده است. این انتخابها تصادفی یا صرفاً نمادین نیستند، بلکه بر مبنای روایات مشخص و قابل ارجاع انجام شدهاند.
منطق جایگزینی نقطهها با نامهای مقدس
یکی از نوآوریهای بنیادین اثر، نظام انتخاب اسامی برای جایگزینی نقطههاست. این انتخابها بر اساس تناسبهای روایی، الهیاتی و ساختاری در متن اثر صورت گرفتهاند.
- نقطه «باء» و امام علی (ع)
نقطه حرف «ب» در واژه «بسم» با نام امام علی (ع) جایگزین شده است. این انتخاب مبتنی بر روایت مشهور عرفانی:
انا نقطة تحت الباء
است که در آن، امام علی (ع) خود را بهعنوان نقطه زیر باء معرفی میکنند. در این خوانش، نقطه باء منشأ تمایز نوشتار و آغاز حرکت معنا در «بسم الله» تلقی میشود.
- نقطه «الرحمن» و حضرت فاطمه (س)
نقطه مربوط به واژه «الرحمن» با نام حضرت فاطمه (س) جایگزین شده است. این انتخاب بر پایه یک شبکه معنایی چندلایه شکل گرفته است.
از یک سو، حدیث:
لَوْ لَمْ أَخْلُقْ عَلِيّاً لَمَا كَانَ لِفَاطِمَةَ كُفْوٌ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ
بهعنوان مبنای رابطه وجودی و همتایی میان این دو شخصیت در نظر گرفته میشود.
از سوی دیگر، صفت «الرحمن» در الهیات اسلامی به رحمت عام الهی در دنیا اشاره دارد؛ رحمتی که همه موجودات را دربرمیگیرد. در برخی قرائتهای عرفانی و روایی، حضرت فاطمه (س) بهعنوان محور خلقت یا واسطه فیض در نظام هستی معرفی شدهاند.
در نتیجه، جایگزینی نام ایشان در نقطه «الرحمن» بر اساس پیوند میان رحمت عام الهی، گستره خلقت و جایگاه وجودی حضرت فاطمه (س) صورت گرفته است.
- نقطههای «الرحیم» و امام حسن و امام حسین (ع)
نقطههای واژه «الرحیم» با نامهای امام حسن (ع) و امام حسین (ع) جایگزین شدهاند. این انتخاب نیز بر اساس یک منطق روایی مشخص انجام شده است.
حدیث: الحسن و الحسین سيدا شباب أهل الجنة
مبنای اصلی این بخش از اثر است. در اینجا، صفت «الرحیم» که در الهیات اسلامی ناظر به رحمت خاص الهی در آخرت و بهشت است، با مفهوم «اهل بهشت» پیوند داده میشود.
بنابراین، همانگونه که رحمت رحیمیه در جهان آخرت به ظهور کامل میرسد، امام حسن و امام حسین (ع) نیز در روایات بهعنوان سروران جوانان اهل بهشت معرفی شدهاند.
نگارش نام جلاله «الله» و نظریه منشأ حروف
در مرکز اثر، نگارش ویژهای از نام «الله» قرار دارد که بر اساس نظریه هنرمند، حاوی تمامی حروف الفباست. این ساختار بهعنوان منشأ تولید تمام کلمات و متون قرآنی در نظر گرفته میشود.
در این نظام فکری: الله ← حروف ← کلمات ← آیات ← قرآن
و در ادامه، حتی ترجمههای قرآن به زبانهای مختلف نیز از همین نظام حروفی قابل استخراج هستند.
از این منظر، «الله» صرفاً یک واژه مقدس نیست، بلکه یک نظام مولد زبان محسوب میشود.
بازآفرینی تصویری حدیث ثقلین در ساختار اثر
نقطه اوج تحلیل اثر در نسبت آن با حدیث ثقلین آشکار میشود: إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی
در این اثر، این حدیث نه بهصورت نوشتاری، بلکه بهصورت ساختاری و تصویری بازنمایی شده است.
«کتاب الله» در قالب نگارش مولد نام «الله» تجسم یافته است.
«عترت» در قالب نامهای علی، فاطمه، حسن و حسین در نقاط حروف حضور دارد.
بنابراین ساختار مفهومی اثر بهصورت زیر قابل ترسیم است:
کتاب الله ← نام الله (منشأ حروف و متن)
عترت ← علی، فاطمه، حسن، حسین
این دو لایه درون یک ساختار واحد خوشنویسی ادغام شدهاند و بدین ترتیب، حدیث ثقلین از سطح متن به سطح فرم ارتقا یافته است.
جمعبندی
تابلوی «بسم الله الرحمن الرحیم» اثر حمید رابعی را میتوان نمونهای از گذار خوشنویسی از سطح تزئینی به سطح مفهومی ـ ساختاری دانست. در این اثر، نقطهها از عناصر صرفاً گرافیکی به حاملان معنا و روایت تبدیل شدهاند و نام جلاله «الله» بهعنوان منشأ حروف، نقش زیرساخت زبانی اثر را ایفا میکند.
در نهایت، این اثر نه صرفاً بازنویسی یک عبارت قرآنی، بلکه بازآفرینی تصویری حدیث ثقلین است؛ جایی که «کتاب الله» و «عترت» در درون خود نوشتار و نه در بیرون آن، حضور یافتهاند.
امام زین العابدین (ع) در قالب دعایی به آثار «بسم الله الرحمن الرحیم» اشاره کرده اند. امام زین العابدین علیه السلام می فرمایند : اُعیذُ نَفسی وَ أهلی وَ مالی وَ وُلدی، و جَمیعَ ما تَلحَقُهُ عِنایتی، و جَمیعَ نِعَمِ اللّهِ عِندی، بِبِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ.
خودم و همسرم و اموالم و فرزندانم و همه آنچه را مورد توجّه من است و همه نعمت هایی را که از خدا دارم، در پناه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» در می آورم.
بحارالأنوار، ج ۹۴، ص
